Znak pokoju w Krzyżowej: gest, który zapoczątkował nowy rozdział relacji Polski i Niemiec

12 listopada 1989 roku na dziedzińcu dawnego majątku w Krzyżowej premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz RFN Helmut Kohl wymienili znak pokoju. Gest wykonany podczas mszy stał się jednym z najważniejszych symboli polsko-niemieckiego pojednania. Wieś w gminie Świdnica połączyła wówczas nadzieje na nowe relacje między sąsiadami z pamięcią o niemieckich przeciwnikach Hitlera.

Liturgii przewodniczył biskup Alfons Nossol. Rolę gospodarza pełnił ks. prałat Bolesław Kałuża, proboszcz parafii św. Anny w Grodziszczu, od lat zaangażowany w zachowanie pamięci o historii Krzyżowej. W uroczystości uczestniczyli duchowni z Polski i Niemiec, a modlitwy oraz pieśni przygotowano w obu językach.

Spotkanie miało także wymierny polityczny ciąg dalszy. Już 14 listopada w Warszawie obaj przywódcy podpisali Wspólne Oświadczenie dotyczące przeszłości oraz rozwoju kontaktów społecznych i gospodarczych. Jako trwały fundament normalizacji stosunków wskazali układ zawarty 7 grudnia 1970 roku. Zapowiedzieli również wspieranie wymiany młodzieży, ochronę europejskiego dziedzictwa kulturowego oraz działania służące odbudowie zaufania i przezwyciężaniu następstw przeszłości poprzez porozumienie.

Krzyżowa zamiast Góry św. Anny

Zanim ustalono miejsce nabożeństwa, rozważano Górę św. Anny. Ostateczna decyzja zapadła po rezygnacji z tej propozycji i wizytach przedstawicieli obu państw w Krzyżowej. Wybrano dziedziniec dawnego majątku, gdzie można było odprawić mszę pod gołym niebem. Na plebanii w pobliskim Grodziszczu przewidziano natomiast kameralne przyjęcie dla około 30 gości.

Uroczystość była częścią wizyty przygotowywanej w rozmowach przywódców i ich doradców: Mieczysława Pszona oraz Horsta Teltschika. Omawiano kwestie granic, sytuację mniejszości niemieckiej i możliwości przyszłego współdziałania. Istotnym tematem pozostawało także zmierzenie się z doświadczeniami, które przez dziesięciolecia dzieliły Polaków i Niemców.

Na miejscu organizatorzy musieli w krótkim czasie przygotować zaniedbaną przestrzeń. Pałac i pozostałe zabudowania znajdowały się pod zarządem Państwowego Gospodarstwa Rolnego, które nie traktowało ich jako obiektu o szczególnym znaczeniu historycznym. O wartości tego miejsca przypominali badacze oraz ks. Kałuża.

Porządkowano otoczenie, utwardzano teren, montowano nagłośnienie i ołtarz oraz wyznaczano miejsca dla gości. Zadania te realizowano przy udziale władz wojewódzkich i gminnych, wojska, lokalnej Solidarności oraz instytucji kościelnych. Zmieniono też wystrój ołtarza: na życzenie strony niemieckiej zamiast wizerunku św. Anny pojawiła się figura św. Jadwigi Śląskiej, odwołująca się do więzi między narodami.

Przygotowania przypadły na dni upadku muru berlińskiego. Wydarzenia w Niemczech skłoniły Kohla do przerwania pobytu w Polsce. Kanclerz wrócił jednak na zaplanowaną uroczystość.

Wspólna modlitwa i przesłanie przebaczenia

Jako pierwszy do Krzyżowej przyjechał Mazowiecki. Przed rozpoczęciem mszy premier i kanclerz udali się do kościoła św. Michała, gdzie modlili się oraz zapoznali z wystawą przedstawiającą historię wsi. Następnie ruszyli na dziedziniec. Wśród zgromadzonych powiewały polskie i niemieckie flagi, widoczne były także transparenty. Przywódców powitano chlebem i solą.

Wierni otrzymali broszury zawierające polskie i niemieckie teksty modlitw oraz pieśni, ułatwiające udział w dwujęzycznej liturgii.

Biskup Nossol poświęcił homilię warunkom rzeczywistego zbliżenia obu społeczeństw. Wskazywał na potrzebę prawdy, przebaczenia i pojednania. Przywołując tragedię II wojny światowej, mówił zarazem o przebaczeniu jako elemencie życia chrześcijańskiego i budowania pokoju. Odniósł się również do orędzia polskich biskupów z 1965 roku, wzywającego do wzajemnego wybaczenia.

Modlitwa powszechna objęła prośby o pokojowe współistnienie i współpracę narodów, a także o pokonanie uprzedzeń, podziałów i skutków wojny. Pamiętano o ofiarach nazistowskiego terroru oraz o tych, którzy sprzeciwili się reżimowi.

Po modlitwie eucharystycznej nastąpił znak pokoju przekazany sobie przez szefów obu rządów. W późniejszych wystąpieniach Kohl akcentował znaczenie Krzyżowej dla Europy, natomiast Mazowiecki mówił o braterstwie i nadziei na umocnienie polsko-niemieckich więzi. Wspólnym tematem obu przemówień były pojednanie i przyszłość.

Historia majątku nadawała spotkaniu szczególny sens

Wybór dolnośląskiej wsi nie był przypadkowy. Przed wojną majątek należał do rodziny von Moltke. W czasie II wojny światowej wokół Helmutha Jamesa von Moltke oraz Petera Yorka von Wartenburga powstało środowisko przeciwników nazizmu, znane dziś jako jedna z najbardziej rozpoznawalnych niemieckich grup oporu. Sprzeciw wobec przemocy i totalitarnej władzy oznaczał dla jego uczestników zagrożenie życia.

W latach 1942–1943 w miejscowym Domu na Wzgórzu zorganizowano trzy ważne spotkania tej grupy. Uczestniczyły w nich osoby różniące się poglądami politycznymi i wyznaniem, poszukujące odpowiedzi na pytanie o przyszłość Niemiec po klęsce III Rzeszy. Dyskutowano o ustroju, prawie, gospodarce, polityce zagranicznej i roli Kościołów. Rozmowy obejmowały również przyszłość Europy; zacieśnianie współpracy między państwami postrzegano jako sposób zapewnienia trwałego pokoju.

Uwięzienie von Moltkego doprowadziło do rozwiązania grupy na początku 1944 roku. Po zamachu na Hitlera z 20 lipca tego samego roku, w toku kolejnych aresztowań, gestapo ujawniło jej działalność. Wtedy pojawiła się nazwa Krąg z Krzyżowej. Na karę śmierci skazano ośmioro członków środowiska, wśród nich von Moltkego.

Do tej historii nawiązywało spotkanie z 1989 roku. Krzyżowa stała się miejscem dialogu o europejskiej tożsamości i wspólnej odpowiedzialności za kontynent. Ustalenia polityczne towarzyszące wizycie zakładały, że porozumienie obu narodów będzie rozwijane nie tylko przez rządy, lecz także poprzez kontakty społeczne i współpracę służącą przyszłym pokoleniom.

Źródło: Urząd Gminy w Świdnicy