Mauzoleum Hochbergów to kaplica grobowa położona na Topolowej Górce w dzielnicy Książ, kilkaset metrów od słynnego zamku. Budowla kryje w sobie nietypową historię – przez ponad dwa stulecia zmieniała przeznaczenie z pawilonu ogrodowego na miejsce wiecznego spoczynku arystokratycznej rodziny, by ostatecznie stać się niemym świadkiem dramatycznych wydarzeń wojennych. Dziś odrestaurowane mauzoleum można zwiedzać, schodząc do podziemnej krypty ze starymi sarkofagami.
- unikalna architektura z pięciobocznym planem
- freski Schefflera przedstawiające zamek Książ
- tajemnicze sarkofagi i ich historia
- piękne otoczenie z lipowymi alejami
- możliwość zwiedzania krypty z sarkofagami
Od pawilonu letnim do rodowej nekropolii
Historia budowli sięga XVIII wieku, kiedy wzniesiono tu drewniany pawilon ogrodowy. Obiekt pełnił funkcję belwederu – miejsca widokowego, z którego rodzina książęca mogła podziwiać okoliczne krajobrazy i odpoczywać podczas spacerów po parku. Dopiero w 1883 roku budowla zyskała zupełnie nowe przeznaczenie.
Wtedy to wykuto w skale obszerną kryptę i przekształcono pawilon w kaplicę grobową. Pierwszy pochówek miał miejsce w 1907 roku – złożono tam ciało Jana Henryka XI Hochberga. Z czasem dołączyły do niego jego żony Maria von Kleist i Matylda, a także bezimienne dziecko księżnej Daisy – dziewczynka przyszła na świat 25 lutego 1893 roku i przeżyła zaledwie dwa tygodnie. W krypcie spoczęła również urna z prochami Fritza von Hochberga, ulubionego szwagra słynnej Daisy.
Ostatni pogrzeb odbył się 3 lipca 1943 roku. Wtedy to w rodzinnej nekropolii spoczęła sama Maria Teresa Oliwia Hochberg von Pless, znana jako księżna Daisy – jedna z najbardziej fascynujących postaci związanych z zamkiem Książ.
Architektura i wystrój wnętrza
Mauzoleum zbudowano na pięciobocznym planie. Budowla stoi w centralnym ogrodzie, od którego promieniście rozchodzą się lipowe aleje – to klasyczne rozwiązanie krajobrazowe nadające miejscu uroczysty charakter.
Wewnątrz uwagę zwracają freski autorstwa Feliksa Antoniego Schefflera. Przedstawiają zamek Książ widziany z czterech stron świata oraz sceny rodzajowe związane z życiem arystokratycznej rodziny. Ściany zdobi bogata dekoracja stiukowa, która przetrwała lata zaniedbania i została starannie odnowiona podczas renowacji.
Podczas jednego z pogrzebów główny ogrodnik udekorował sklepienie mauzoleum czarnym kirem przyozdobionym niezliczonymi margerytkami, które wyglądały jak gwiazdy. Kwartet smyczkowy grał żałobną muzykę, a pastor odprawiał nabożeństwo w obecności członków arystokratycznych rodzin.
Tajemnica pustych sarkofagów
W maju 1945 roku do Książa wkroczyła Armia Czerwona, która stacjonowała tam do sierpnia 1946. Żołnierze splądrowali kaplicę i kryptę. Jesienią tego samego roku dawni książęcy pracownicy podjęli desperacką decyzję – w wielkiej tajemnicy wynieśli szczątki Hochbergów i ukryli je w bezpiecznym miejscu.
Według ustaleń historyków trumny przeniesiono na ewangelicki cmentarz w dzielnicy Szczawienko i ukryto w grobowcu rodzinnym kupca Scholza. Do dziś nie udało się jednak ostatecznie potwierdzić, gdzie dokładnie spoczywają szczątki wszystkich członków rodziny. Niektóre źródła wskazują, że ciało księżnej Daisy mogło zostać ukryte osobno.
Dziś w krypcie stoją puste sarkofagi – księcia Jana Henryka XI, jego żon oraz szczątki sarkofagu dziecka. To właśnie te puste trumny nadają miejscu szczególny, nieco niesamowity charakter i przypominają o burzliwych wydarzeniach końca II wojny światowej.
Rewitalizacja zabytku
Przez dziesięciolecia zamknięte mauzoleum niszczało, odwiedzane jedynie przez szabrowników. W 1987 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków, ale na gruntowną renowację trzeba było czekać jeszcze ponad dwie dekady.
Pierwszy etap rewitalizacji zakończono w październiku 2014 roku. Odnowiono dach, elewację, okna i drzwi oraz środkową część obiektu. W uroczystościach otwarcia uczestniczył książę Bolko Hochberg von Pless – potomek dawnych właścicieli zamku. Ostatni etap prac dotyczył renowacji krypty grobowej i kosztował blisko 70 tysięcy złotych. Środki pochodziły z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego oraz gminy Wałbrzych.
Co zobaczysz podczas zwiedzania
Wizyta w mauzoleum składa się z dwóch części. Najpierw można obejrzeć wnętrze kaplicy z freskami i dekoracjami stiukowymi. Światło wpadające przez odnowione okna pięknie podkreśla detale wystroju. Potem schodzi się do podziemnej krypty wykutej w skale, gdzie stoją cztery sarkofagi.
Mimo że są puste, atmosfera miejsca robi wrażenie. Krypta jest chłodna i cicha, co potęguje refleksję nad historią tego miejsca i losami pochowanych tu niegdyś ludzi. Nie każdy wie, że mauzoleum znajduje się na trasie turystycznej śladami księżnej Daisy – można więc połączyć zwiedzanie z dłuższym spacerem po Książańskim Parku Krajobrazowym.
Mauzoleum położone jest przy południowej bramie parku zwanej Lubiechowską, ozdobionej sfinksami. W pobliżu znajduje się też punkt widokowy „Grób Olbrzyma” – warto zaplanować dłuższy spacer po tej romantycznej okolicy.
Dla kogo to miejsce
Mauzoleum zainteresuje przede wszystkim miłośników historii i osób fascynujących się losami arystokratycznych rodów. To także dobry punkt programu dla tych, którzy zwiedzają zamek Książ i chcą poznać pełniejszą historię Hochbergów.
Miejsce nie jest specjalnie przystosowane do zwiedzania z małymi dziećmi – zejście do krypty i sama atmosfera podziemnego grobowca mogą być dla nich zbyt ponure. Natomiast dla nastolatków zainteresowanych historią lub tajemnicami wojennymi wizyta może być fascynująca.
Warto pamiętać, że to obiekt sakralny i miejsce pamięci, więc należy zachować odpowiedni szacunek podczas zwiedzania.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Mauzoleum Hochbergów znajduje się przy ulicy Piastów Śląskich w dzielnicy Książ. Dojazd jest prosty – można dojechać samochodem tą samą drogą co do zamku Książ, a następnie zaparkować w pobliżu południowej bramy parku przy sfinksach. Stamtąd do mauzoleum prowadzi krótki spacer.
Obiekt jest zarządzany przez spółkę Zamek Książ. Zwiedzanie odbywa się w ramach wycieczek z przewodnikiem lub podczas specjalnych wydarzeń organizowanych przez Fundację Księżnej Daisy von Pless. Warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia i dostępność zwiedzania na stronie zamku, ponieważ mauzoleum nie zawsze jest otwarte codziennie.
Na wizytę wystarczy około 30-45 minut, choć można spędzić więcej czasu spacerując po okolicznych alejach lipowych i podziwiając otoczenie. Jeśli planuje się zwiedzanie zarówno zamku, jak i mauzoleum, warto przeznaczyć na to co najmniej pół dnia.
Temperatura w krypcie jest znacznie niższa niż na zewnątrz, więc nawet latem warto mieć ze sobą coś cieplejszego. Schody prowadzące do podziemi mogą być śliskie, dlatego zaleca się wygodne obuwie.