W dzielnicy Pełcznica w Świebodzicach, w wąwozie wyrytym przez rzekę Pełcznicę, rośnie jeden z najstarszych cisów w Sudetach. Drzewo o obwodzie prawie 3 metrów ma od 400 do 600 lat, choć niektórzy badacze szacują jego wiek nawet na 700-800 lat. Nazwano go imieniem księcia Bolka, którego – według legendy – drużyna odpoczywała w cieniu rozłożystych gałęzi podczas wypraw przez te tereny. Dziś cis jest pomnikiem przyrody i punktem na ścieżce przyrodniczej prowadzącej przez rezerwat „Przełomy pod Książem”.
- najstarszy cis w Sudetach
- niesamowita legenda księcia Bolka
- unikalny wąwóz Pełcznicy
- piękne otoczenie Książańskiego Parku
- możliwość obserwacji rzadkich gatunków roślin
Pomnik przyrody w sercu Książańskiego Parku Krajobrazowego
Cis „Bolko” rośnie na terenie rezerwatu utworzonego w 2000 roku dla ochrony wyjątkowego fragmentu doliny Pełcznicy. Rzeka przecięła tu skały, tworząc wąwóz sięgający miejscami 80 metrów głębokości, który w najwęższych partiach przypomina skalisty kanion. To właśnie w tym mikroklimacia, w cieniu stromych zboczy porośniętych lasem, znalazły idealne warunki cisy pospolite – gatunku rzadkiego i ściśle chronionego.
W całym rezerwacie rośnie około 130 cisów, większość z nich ma obwód pnia od 80 do 130 centymetrów. „Bolko” wyróżnia się jako najgrubszy z nich – jego pień mierzy 285-292 centymetrów w obwodzie, zależnie od źródła pomiaru. Drzewo otrzymało oficjalny status pomnika przyrody w 2006 roku na mocy rozporządzenia wojewody dolnośląskiego.
Historia i legenda o księciu Bolku
Nazwa cisa nawiązuje do śląskich książąt z dynastii Piastów, którzy władali tymi ziemiami w średniowieczu. Legenda mówi, że pod rozłożystymi gałęziami drzewa odpoczywał książę Bolko wraz ze swoją drużyną podczas wypraw przez Sudety. Przekaz nie precyzuje, którego z Bolków dotyczy – mogło to być kilku władców noszących to imię, którzy rządzili w okolicy między XIII a XIV wiekiem.
Ciekawostka: sam Aleksander von Humboldt, słynny niemiecki przyrodnik i podróżnik, który odwiedził te strony w pierwszej połowie XIX wieku, szacował wiek cisa na około 800 lat. Być może dał wiarę legendzie i założył, że skoro książęca drużyna miała odpoczywać w jego cieniu, drzewo musiało być już wtedy dorodne i rozłożyste.
Określenie dokładnego wieku cisa jest niemożliwe ze względu na zły stan jego korzeni – część z nich jest nadpalona. To utrudnia badania dendrochronologiczne i sprawia, że szacunki wahają się między 400 a nawet 800 lat.
Stan drzewa i działania ochronne
Cis „Bolko” nie jest w najlepszej kondycji. Z każdym rokiem słabnie, a jego pień jest mocno spróchniały. W przeszłości wypełniono go betonową wylewką, ale zawierała ona dużo wolnej przestrzeni, co przy silnym wietrze groziło przewróceniem całego drzewa. W 2017 roku gmina Świebodzice zleciła przegląd i aktualizację dokumentacji pomników przyrody – eksperci określili wówczas stan witalny drzewa jako średni i ostrzegli, że grozi mu złamanie zbyt długiego głównego pędu.
Kilka lat temu zamontowano specjalne podpory, które podtrzymują najcięższe konary i zapobiegają upadkowi drzewa. Wokół cisa stoi drewniane ogrodzenie – poprzednie zostało zdewastowane, więc w 2018 roku burmistrz miasta wraz z pracownikami urzędu i konserwatorem zbudowali nowy parkan, korzystając z materiałów dostarczonych przez Nadleśnictwo Wałbrzych. Dzięki tym zabiegom zabytkowy cis ma szansę przetrwać kolejne lata, choć jego kondycja wymaga stałego monitoringu.
Interesujący szczegół botaniczny: cis „Bolko” to drzewo żeńskie, więc jego nazwa jest technicznie błędna. Cisy są roślinami dwupiennymi – istnieją osobniki męskie i żeńskie.
Co warto wiedzieć o cisach pospolitych
Cis pospolity to jedno z najbardziej toksycznych drzew rosnących w Polsce. Praktycznie wszystkie części rośliny – igły, kora, drewno i nasiona – zawierają silnie trujące alkaloidy. Wystarczy kilkanaście igiełek, by spowodować poważne zatrucie. Jedyną niejadowitą częścią jest czerwona osnówka otaczająca nasiono, którą chętnie zjadają ptaki, rozprzestrzeniając w ten sposób nasiona.
Cisy rosną bardzo wolno i mogą dożywać setek, a nawet ponad tysiąca lat. Ich drewno jest niezwykle twarde i elastyczne – w średniowieczu wykorzystywano je do produkcji łuków długich, co doprowadziło do niemal całkowitego wycinania cisów w wielu regionach Europy. Dziś gatunek jest ściśle chroniony.
Jak dotrzeć do cisa „Bolko”
Najkrótsza trasa do drzewa prowadzi z ulicy Moniuszki w Świebodzicach i liczy zaledwie około 250 metrów. Spacer zajmuje kilka minut. Można też dotrzeć czerwonym szlakiem turystycznym z Zamku Książ – to dłuższa opcja, ale pozwala połączyć zwiedzanie zamku z wędrówką przez rezerwat.
Droga wiedzie fragmentem zielonego Szlaku Zamków Piastowskich oraz ścieżką przyrodniczą. Po drodze warto zwrócić uwagę na pofałdowane formacje skalne po lewej stronie – to efekt działalności geologicznej sprzed milionów lat. Latem cis może być częściowo ukryty za gęstwiną liści innych drzew, ale charakterystyczne drewniane ogrodzenie ułatwia jego zlokalizowanie.
W pobliżu cisa znajduje się wylot krótkiego tunelu – być może jednego z wielu tajemniczych obiektów drążonych przez więźniów podczas II wojny światowej. Ktoś namalował tam farbą informację o rzekomym miejscu ukrycia „Złotego Pociągu”, choć oczywiście nie ma to żadnego potwierdzenia w faktach.
Ścieżka przyrodnicza Hochbergów
Przy cisie „Bolko” rozpoczyna się ścieżka przyrodniczo-edukacyjna nazwana od rodu Hochbergów, właścicieli Zamku Książ przez kilka stuleci. Prowadzi ona przez najciekawsze miejsca okolic zamku, w tym przez rezerwat „Przełomy pod Książem”. Na tablicach informacyjnych umieszczono opisy rezerwatu, jego flory i fauny oraz najważniejszych pomników przyrody.
Warto połączyć wizytę przy cisie z krótką wędrówką po rezerwacie – wąwóz Pełcznicy to jedno z najbardziej malowniczych miejsc w Książańskim Parku Krajobrazowym. Głęboko wcięta dolina, skalne urwiska i bogata roślinność tworzą klimat zupełnie odmienny od okolicznych terenów.
Inne atrakcje w okolicy
Kilkaset metrów od cisa, przy głównej drodze biegnącej przez dzielnicę Pełcznica, stoją ruiny średniowiecznego kościoła św. Anny. Świątynia pochodzi z przełomu XII i XIII wieku, zbudowana została z kamienia polnego i gliny w stylu romańskim. Według legendy zniszczyło ją uderzenie pioruna. To najstarszy zabytek sakralny w granicach Świebodzic i kolejny punkt na ścieżce przyrodniczej.
Niegdyś przed cisem „Bolko” stała gospoda o nazwie Stara Szwajcarka – dziś po budynku zostały jedynie fundamenty, ale miejsce to przypomina o dawnym życiu w dolinie Pełcznicy, gdy przez wąwóz prowadziły szlaki handlowe i pielgrzymkowe.
Dla kogo i ile czasu zarezerwować
Wizyta przy cisie „Bolko” to propozycja dla każdego, kto lubi krótkie spacery w ciekawych przyrodniczo miejscach. Drzewo znajduje się niedaleko od drogi, więc dotarcie nie wymaga dużej sprawności fizycznej. Rodziny z dziećmi docenią krótki dystans i możliwość zobaczenia prawdziwie starego drzewa – to dobra okazja, by opowiedzieć o ochronie przyrody i historii regionu.
Sam spacer do cisa i z powrotem zajmie około 15-20 minut. Jeśli ktoś chce przejść dalej ścieżką przyrodniczą lub połączyć wycieczkę z wizytą na Zamku Książ, warto zarezerwować 2-3 godziny. Miłośnicy przyrody i fotografii spędzą tu więcej czasu, eksplorując rezerwat i podziwiając wąwóz Pełcznicy.
Cis „Bolko” to dobry punkt startowy do dalszej eksploracji Książańskiego Parku Krajobrazowego – rezerwat „Przełomy pod Książem” oferuje kilka kilometrów szlaków przez urozmaicony teren.
Informacje praktyczne
Dostęp: Cis „Bolko” znajduje się w rezerwacie przyrody, dostęp jest bezpłatny i całoroczny. Nie ma godzin otwarcia – można odwiedzić drzewo o każdej porze dnia.
Dojazd: Samochodem należy dojechać do Świebodzic, dzielnicy Pełcznica, i zaparkować w okolicy ulicy Moniuszki. Stamtąd prowadzi oznakowana ścieżka do cisa (około 250 metrów). Można też dotrzeć komunikacją miejską do Świebodzic, a następnie pieszo przez Pełcznicę.
Co zabrać: Wygodne obuwie wystarczy – ścieżka jest krótka i niewymagająca. Latem warto mieć wodę i środek na komary. Zimą lub po deszczach teren może być śliski.
Czas wizyty: 15-30 minut na sam cis, 2-3 godziny jeśli planuje się dłuższy spacer po rezerwacie lub wizytę w ruinach kościoła św. Anny.
Dla kogo: Dla każdego – rodzin z dziećmi, miłośników przyrody, osób szukających spokojnego miejsca na krótki spacer. Dobry punkt na trasie do Zamku Książ.