Rezerwat Przyrody Przełomy pod Książem to ponad 230 hektarów leśnego terenu, który rozciąga się wzdłuż dwóch malowniczych wąwozów wyrzeźbionych przez Pełcznicę i Szczawnik. Miejsce znajduje się tuż przy słynnym Zamku Książ, ale to zupełnie inna historia – tu króluje dzika przyroda, strome zbocza porośnięte bukami i cisami oraz skalne wychodnie sięgające 80 metrów wysokości.
Rezerwat powstał w 2000 roku, choć ludzie chodzili tędy od wieków. Za czasów rodziny Hochbergów, właścicieli zamku, wąwozem Pełcznicy wiódł elegancki szlak spacerowy z romantycznymi mostkami, altanami i pawilonami. Dziś po tej infrastrukturze niewiele zostało, ale nazwa „Ścieżka Hochbergów” przypomina o tamtych czasach.
- malownicze wąwozy Pełcznicy i Szczawnika
- imponujący cis Bolko
- ruiny średniowiecznego zamku Stary Książ
- różnorodna flora i fauna
- historyczne ścieżki Hochbergów
Ścieżka Hochbergów – szlak przez wąwóz Pełcznicy
Główną atrakcją rezerwatu jest żółty szlak prowadzący dnem wąwozu od dzielnicy Pełcznica w Świebodzicach aż do Zamku Książ. Trasa ma 4,5 kilometra i wiedzie bezpośrednio wzdłuż rzeki, między stromymi zboczami pokrytymi lasem. To nie jest spacerowa promenada – miejscami szlak bywa wymagający, z kamienistymi odcinkami, korzeniami pod nogami i stromymi podejściami.
Wzdłuż trasy stoją tablice informacyjne, które opowiadają o przyrodzie i historii tego miejsca. Pierwsza z nich znajduje się przy pomniku przyrody – cysie Bolko, który wita na początku ścieżki.
Szlak prowadzi przez tereny o ciekawej budowie geologicznej. Skałki na zboczach zbudowane są z dolnokarbońskich zlepieńców, a ich rumosz miejscami pokrywa grunt na kilku hektarach. Szczególnie widoczne jest to w okolicy ruin Starego Książa. Teren obejmuje zbocza gór Zwierzyniec, Borowiec Mały i Skiba – to fragmenty brzeżnego progu sudeckiego, który rzeki przecięły tworząc głębokie przełomy.
Ruiny Starego Książa i pomniki przyrody
Jednym z najciekawszych punktów na trasie są ruiny zamku Stary Książ. To średniowieczna budowla, która dziś przypomina o sobie jedynie fragmentami murów porosniętych roślinnością. Na południowo-zachodniej ścianie ruin wspina się pomnikowy bluszcz pospolity – okaz mierzy 82 centymetry w obwodzie i sięga 12 metrów wysokości, wspinając się po tym, co zostało z zamkowych murów.
Ale prawdziwą gwiazdą rezerwatu jest cis Bolko, zwany też Bolkówną. To monumentalne drzewo o obwodzie 292 centymetry, którego wiek szacuje się na około 600-700 lat. Znajduje się w północno-zachodniej części rezerwatu, tuż przy potoku Pełcznica, i prowadzą do niego zarówno zielony szlak, jak i Ścieżka Hochbergów. Widok tego drzewa robi wrażenie – to żywy świadek historii, który rósł tu już w średniowieczu.
W rezerwacie znajdują się cztery pomniki przyrody – oprócz cisa Bolko i bluszczu na ruinach Starego Książa, ochroną objęte są jeszcze dwa inne okazałe cisy. To rzadkość, bo zwykle rezerwat sam w sobie jest wystarczającą formą ochrony i nie wyznacza się w nim dodatkowo pomników przyrody.
Co można zobaczyć – flora i fauna rezerwatu
Niemal 98% powierzchni rezerwatu pokrywają lasy, głównie bukowe drzewostany zachowane w stanie zbliżonym do naturalnego. Lasy liściaste zajmują tu prawie 130 hektarów. Oprócz buków rosną tu cisy, barwinki pospolite, parzydła leśne, śnieżyce wiosenne, czarki szkarłatne i różaneczniki złote.
Zwierzęta? Tu naprawdę jest co obserwować, choć trzeba trochę cierpliwości i szczęścia. W rezerwacie stwierdzono obecność rzekotki drzewnej, gniewosza plamistego, puchacza, salamandry plamistej i muchołówki białoszyjej. Liczne są kruki i dzięcioły – ich stukot towarzyszy wędrówce przez las. W okolicy żyją też jelenie, sarny, muflony i dziki, choć te większe zwierzęta raczej unikają ludzi. Ciekawostka – w podziemiach pobliskiego Zamku Książ, który leży tuż poza granicą rezerwatu, zamieszkuje 8 gatunków nietoperzy.
Dla kogo jest to miejsce
Rezerwat to propozycja dla ludzi, którzy lubią aktywny wypoczynek na łonie natury. Ścieżka Hochbergów nie jest trudnym szlakiem górskim, ale wymaga przyzwoitej kondycji i odpowiedniego obuwia – najlepiej trekkingowego. Kamieniste fragmenty, błoto po deszczu i strome podejścia mogą sprawić problem osobom z ograniczoną sprawnością ruchową.
Z dziećmi? Jak najbardziej, ale nie z maluchami w wózkach – teren jest na to za trudny. Starsze dzieci, które lubią wędrówki i nie boją się trochę pobrudzić butów, będą zachwycone. Przeprawy przez potok po wiszących mostkach, ruiny zamku do zbadania, stare drzewa – to wszystko budzi wyobraźnię.
Miłośnicy przyrody znajdą tu raj – różnorodność gatunków roślin i zwierząt, naturalne lasy, ciekawe formacje geologiczne. Dla zainteresowanych historią dodatkową atrakcją są ruiny Starego Książa i ślady po budowlach z czasów II wojny światowej, które powstały podczas tajemniczych prac prowadzonych w tym rejonie.
Połączenie z wizytą w Zamku Książ
Rezerwat wchodzi w skład Książańskiego Parku Krajobrazowego i naturalnie łączy się z wizytą w Zamku Książ – jeden z najczęstszych sposobów zwiedzania to połączenie obu atrakcji. Można zacząć od spaceru Ścieżką Hochbergów, a następnie zwiedzić zamek, lub odwrotnie. Warto pamiętać, że rezerwat i zamek to osobne atrakcje – wstęp do rezerwatu jest bezpłatny (to teren otwarty), ale za zwiedzanie zamku już trzeba zapłacić.
W okolicy znajdują się też pozostałości budynków z czasów II wojny światowej – ślady po Projekcie Riese, tajemniczym przedsięwzięciu budowlanym nazistów, które do dziś budzi kontrowersje i domysły.
Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co zabrać
Rezerwat znajduje się w granicach administracyjnych Wałbrzycha i gminy Świebodzice. Żółty szlak Ścieżki Hochbergów zaczyna się w dzielnicy Pełcznica w Świebodzicach i prowadzi do Zamku Książ. Można też zacząć od strony zamku – wtedy parkuje się na parkingu przy zamku (parking płatny) i schodzi w dół wąwozem.
Alternatywnie można rozpocząć wędrówkę od Szczawienka (dzielnica Wałbrzycha) – przełom Pełcznicy zaczyna się tam za mostem łączącym ulice Lelewela i Gagarina.
Na przejście całej trasy Ścieżki Hochbergów warto zarezerwować około 2-3 godzin, w zależności od tempa i ilości postojów na podziwianie widoków czy robienie zdjęć. Jeśli planuje się połączenie ze zwiedzaniem Zamku Książ, należy doliczyć jeszcze kilka godzin.
Wstęp do rezerwatu jest bezpłatny – to teren objęty ochroną, ale otwarty dla turystów. Rezerwat podlega ochronie czynnej, więc obowiązują tu standardowe zasady zachowania w rezerwatach przyrody: nie można zrywać roślin, płoszyć zwierząt, śmiecić czy rozpalać ognisk.
Rezerwat został objęty formą ochrony w ramach sieci Natura 2000 jako obszar „Przełomy Pełcznicy pod Książem” o powierzchni 240,3 hektara. To jeden z większych rezerwatów w Sudetach.
Co zabrać ze sobą: solidne buty trekkingowe (koniecznie!), wodę, coś do jedzenia jeśli planuje się dłuższą wędrówkę, aparat fotograficzny lub telefon z naładowanym akumulatorem – widoki są naprawdę fotogeniczne. W sezonie letnim przyda się repelent na komary, a po deszczach warto mieć kijki trekkingowe, bo szlak potrafi być śliski.
Najlepszy czas na wizytę? Każda pora roku ma swój urok. Wiosną kwitną śnieżyce i barwinki, latem las daje przyjemny cień, jesienią bukowe zbocza zachwycają kolorami, a zimą – jeśli nie ma zbyt dużo śniegu – wąwóz nabiera surowego, dzikiego charakteru. Unikać warto tylko okresów po intensywnych opadach, kiedy szlak może być błotnisty i trudniejszy do przejścia.